Slachtofferschap of je slachtoffer voelen, wat is dat eigenlijk, wat doet het en vooral hoe zet je stappen hieruit te komen? In de slachtofferrol vastzitten heeft een negatieve lading in onze maatschappij en heeft een vlucht genomen in ons taalgebruik en in hulpverleningsland. Helemaal in ons cultuur, waarin we min of meer geloven dat het je ‘eigen schuld’ is als je niet succesvol bent, wordt de slachtofferrol moeilijk geaccepteerd. We vinden eigenlijk dat het slachtoffer zelf in actie moet komen om problemen op te lossen of zijn leven op orde krijgen.
Wat is je slachtoffer voelen?
Iemand in de slachtofferrol voelt zich onmachtig en ziet niet in hoe hij of zij zelf de regie (weer) kan pakken om uit de problemen te komen of in actie te komen om een ander leven te creëren.
Wat zijn kenmerken van de slachtofferrol?
- je voelt je onmachtig
- je wilt (diep van binnen) gered worden door een ander, de ander moet het oplossen; het kan heel onderhuids en verfijnd gebeuren om de ander het voor je te laten doen
- je voelt je verzwakt
- je voelt en neemt niet de verantwoordelijkheid voor je eigen leven
- vaak is er paniek omdat je je onmachtig voelt (deze paniek kan zichtbaar zijn, maar ook op een diepere laag liggen)
- je hebt nauwelijks oog voor de ander, omdat je op jezelf gericht bent (en genoeg hebt aan jezelf)
- je neemt vooral en geeft niet
De slachtofferrol is een overlevingsmechanisme
Je slachtoffer voelen is een patroon en overlevingsmechanisme wat je hebt ontwikkeld. Deze heb je jezelf (onbewust) aangeleerd, letterlijk om te overleven. Je bent bij jezelf weggegaan, je kon niet jezelf zijn om wat voor reden dan ook en je bent je gaan aanpassen.
Net als iemand die pleast of altijd flink is en zijn best doet is je opstellen als een slachtoffer een overlevingsmechanisme. Alleen wordt bijvoorbeeld een pleaser (iemand die altijd klaarstaat voor anderen en daarmee ook bij zichzelf weggaat) vaak positiever benaderd dan iemand die zich opstelt als een slachtoffer. Het is goed om te beseffen dat hetzelfde mechanisme en dezelfde energie hierachter zit.
Dubbele dynamiek: het slachtoffer wordt dader
Het kan zijn dat je als slachtoffer anderen als het ware erin laat zuigen. Omdat je bewust of onbewust een appèl legt op anderen om jou te helpen of te redden. Dit kan heel subtiel zijn, anderen reageren bijvoorbeeld op:
- Hoe je het zegt, vooral de lading en energie achter de woorden of wat je juist niet zegt
- Wat je laat zien in je houding of energie
De dubbele dynamiek ontstaat dan in het slachtofferschap en het slachtoffer wordt de dader naar de ander. Reden is dat er iets opgeëist wordt bij de ander, die moet iets doen of juist niet doen en die er voor op draait. De ander wordt verantwoordelijk gemaakt voor het welzijn of geluk van het slachtoffer.
Als jezelf of de ander vastzit in slachtofferschap
Er kan een periode in je leven zijn dat jij of iemand dichtbij vastzit in je slachtofferschap. Je wilt ergens wel anders, maar het lukt je niet. Kijk daar ook met compassie naar (of naar jezelf!). Blijf iemand dan wel begrenzen en blijf proberen een gezond en volwassen stuk te bereiken en diegene daarop aan te spreken.
Als je zelf een periode in slachtofferschap vastzit en je volledig onmachtig voelt, wees hier dan bewust van. Het kan zijn dat je naar de kern van het slachtofferschap moet, om het dieptepunt te bereiken en te beseffen dat je hiermee niet verder komt, om een switch te kunnen maken. Vaak komt er dan een impuls van binnenuit om in actie te komen.
Je pakt dan als het ware je levensenergie weer terug, die je bent kwijtgeraakt. Die energie is veelal niet weg, maar kan diep verborgen en vastzitten in je systeem.
Als slachtofferschap toxisch wordt
Er zijn situaties zoals bij een covert narcist dat het slachtofferschap zover gaat, dat het toxisch wordt voor de persoon zelf en diegene die met hem of haar omgaan. Dan is het slachtofferschap zo diep in de persoonlijkheid geworteld en lijkt het onveranderbaar. Dr. Phil heeft hier interessante video’s over gemaakt en geeft hier goede uitleg over. Check hiervoor: Dr. Phil in the Blanks
Hoe kom je uit slachtofferschap?
Wees je ervan bewust zoals hierboven beschreven dat slachtofferschap een overlevingsmechanisme is. Je hebt destijds geen keuze gehad dat dit jouw overlevingsmechanisme was. Wat zijn stappen om eruit te komen?
- Je bent als slachtoffer ooit je (levens)energie verloren en deze moet je terugnemen.
- Kom in actie en beweging en begin ergens, ook is het al nog zo’n kleine stap. Begin bijvoorbeeld bij financiële problemen met het maken van een overzicht of zet een eerste stap in een contact wat moeizaam verloopt. Lees hiervoor verder in mijn blog: waarom veranderen zo lastig is en tips om een eerste stap te zetten.
- Het is essentieel uit je onmacht te komen en je macht terug te pakken. De vervolgstap is om steeds meer in je kracht komen, dan ga je uit de dynamiek van macht en onmacht.
- Je verantwoordelijk gaan voelen voor je eigen leven.
- Krijg bewustzijn op je slachtofferschap en waar het in doorwerkt. Het kan zijn dat je heel subtiel en gelaagd altijd anderen aan het werk zet of iets gedaan krijgt bij ze. Op een diepere laag kun je zelfs onder je eigen vleugels wegduiken, door iets niet echt op te pakken of verantwoordelijk voor te nemen.
De weg terug van slachtofferschap naar volwassenheid is door bewustzijn te krijgen en hier vervolgens andere keuzes in gaan maken. Je neemt steeds meer verantwoordelijkheid voor je eigen leven en komt op eigen benen te staan. Dit kan een lastig proces zijn, maar levert je steeds meer innerlijke vrijheid en volwassenheid op.
